13. septembar

 

–1321. – Umro je Dante Aligijeri, najveći italijanski pesnik, centralna figura celokupne italijanske kulture XIII i XIV veka. Najznačajnije njegovo delo je “Božanstvena komedija” (“Pakao”, “Čistilište” i “Raj”), u kojoj pominje i naš narod, naše krajeve i srpskog kralja Milutina. Ostala dela: “Novi život” (autobiografija u kojoj opisuje svoju ljubav prema Beatriče), “Gozba”, “O narodnom govoru”.


–1506 – Umro je italijanski slikar i graver Andrea Mantenja (Mantegna), najznačajniji predstavnik visoke renesanse u Padovi i Mantovi, autor čuvenih fresaka u crkvi Eremitani u Padovi, uništene u Drugom svetskom ratu.


 

 

–1592 – Umro je francuski pisac i filozof Mišel Ejkem de Montenj (Michael Eyquem, Montaigne), obnovitelj intelektualnog skepticizma i vesnik slobodne misli u 17. i 18. veku (tri knjige “Eseja”, “Dnevnik putovanja“).


1598 – Umro je Filip II, napuljski kralj (1554), gospodar Holandije (1555), a nakon povlačenja svog oca Karla V (1556), kralj Španije, Sicilije i Sardinije. Apsolutista i fanatični katolik svojom politikom izazvao je ustanak u Holandiji, koji je doveo do nezavisnosti severne pokrajine (1581). Pobedio je tursku flotu kod Lepanta 1571, ali je pohod njegove “nepobedive armade” (1588) na Englesku završio katastrofalnim porazom.

–1739. – Rođen je Grigorij Potemkin, ruski knez, maršal, ljubimac ruske carice Katarine. Kao komadant vojske i prvi ministar, imao je ogromnu vlast. Učestvovao je u prvom ratu protiv Turske i gušenju seljačkog ustanka Pugačova. U drugom rusko-turskom ratu bio je glavnokomandujući ruskih snaga. Kao državnik, postigao je znatne uspehe: kolonizovao južnu Ukrajinu, pripojio Krim Rusiji, osnovao i izgradio crnomorsku flotu, podigao luke Sevastopolj i Herson. Danas se figurativno za neku laž koristi izraz “Potemkinova sela”, otuda što je Potemkin na brzinu digao niz sela u Ukrajni, duž puta kojim je trebalo da prođe carica, kako bi joj predstavio svu uspešnost svog rada na kolonizaciji Ukrajine.


1759 – Britanci su u presudnoj bici u blizini Kvebeka pobedili Francuze i osigurali britansku supremaciju u Kanadi.

1788 – Njujork je proglašen prvom federalnom prestonicom SAD. Grad su osnovali 1626. holandski doseljenici i nazvali ga Novi Amsterdam, a dvadesetak godina kasnije zauzeli su ga Englezi i dali mu naziv Njujork u čast vojvode od Jorka (York), kasnije engleskog kralja.

-1819 – Rođena je nemačka pijanistkinja Klara Šuman (Clara Schumann), koja je koncertnu karijeru počela u devetoj godini i postala jedan od najvećih klavirskih majstora 19. veka.


–1842 – Narodna skupština kneževine Srbije, u kojoj su ustavobranitelji imali većinu, proglasila je za kneza Aleksandra Karađorđevića, sina vođe Prvog srpskog ustanka Karađorđa. Ustavobranitelji su prethodno zbacili kneza Mihajla Obrenovića koji je potom izbegao u Austriju.



 

 

–1874 – Rođen je austrijski kompozitor Arnold Šenberg (Schoenberg). Kao začetnik Bečke atonalne škole, pobornik ekspresionizma u muzici i tvorac novog načina komponovanja – dodekafonije, bitno je uticao na razvoj muzike 20. veka (opera “Mojsije i Aron”, simfonijska poema “Peleas i Melisandra”, kantate “Gurelider” i “Preživeli iz Varšave”).


1882 – Tokom Egipatskog ustanka britanske trupe porazile su egipatsku vojsku kod Tel el Kebira i nastavile osvajanje Egipta i Sudana.

–1903. – Rođen je srpski pisac Branimir Ćosić, koji je mahom pisao o životu mladih posle Prvog svetskog rata, problemima njihovog unutrašnjeg života i morala. Dela: romani “Pokošeno polje”, “Vrzino kolo”, “Dva carstva”, pripovetke “Priče o Boškoviću”, “Egipćanka i druge priče”, eseji “Deset pisaca – deset razgovora”, “Kroz knjige i književnost”.


1908 – Probnom vožnjom od Virpazara do Bara Crnom Gorom je prošao prvi voz. Redovni železnički saobraćaj uspostavljen je 2. novembra.

1922 – U Al Aziziji u Libiji izmerena je najviša temperatura vazduha u hladu – 58 stepeni Celzijusa.

1923 – General Migel Primo de Rivera (Miguel) izvršio je, uz odobrenje kralja Alfonsa XIII, državni udar u Španiji i zaveo vojnu diktaturu.

1955 – SSSR i Zapadna Nemačka uspostavili su diplomatske odnose.

1971 – U njujorškom zatvoru Atika poginuli su 31 zatvorenik i 11 zatvorskih čuvara, kada su pripadnici američke policije i Nacionalne garde intervenisali da smire petodnevnu pobunu u zatvoru.

–1977 – Umro je američki dirigent poljskog porekla Leopold Stokovski (Stokowski). Vodio je Njujoršku filharmoniju od 1946. do 1950, a 1962. osnovao je Američki simfonijski orkestar. Napisao je knjigu “Muzika za sve nas”, koja je prevedena na skoro sve svetske jezike.


1989 – U Kejptaunu su održane do tada najveće demonstracije protiv aparthejda u Južnoj Africi. Demonstrante koji su uz pesmu i igru prolazili kroz centar grada predvodio je nadbiskup Dezmond Tutu (Desmond).

1991 – SSSR i SAD su se sporazumeli da obustave snabdevanje oružjem zaraćene strane u Avganistanu.

–1992 – Umro je američki filmski glumac Entoni Perkins (Anthony) dobitnik Oskara za film “Prijateljsko ubeđivanje”.


1993 – Izrael i Palestinska oslobodilačaka organizacija (PLO) potpisali su u Vašingtonu mirovni sporazum kojim je predviđena palestinska samouprava na okupiranim teritorijama.

1998 – Na drugim posleratnim opštim izborima u Bosni i Hercegovini ponovo su pobedile nacionalne političke partije bosanskih Muslimana, Srba i Hrvata. Trogodišnji rat koji su vodili lideri nacionalnih grupa, završen je u decembru 1995. potpisivanjem mirovnog ugovora u Dejtonu, SAD, a prvi posleratni izbori održani su 1996.

1999 – U Beogradu su umrli doajen srpskog novinarstva Predrag Milojević i istaknuti filmski reditelj Vladimir Pogačić.

1999 – U četvrtoj velikoj eksploziji, u seriji eksplozija koje su dve nedelje potresale Moskvu, srušena je stambena zgrada, a poginulo 118 ljudi.

2000 – Naturalizovani Amerikanac tajvanskog porekla Ven Ho Li, istraživač u vladi SAD pušten je iz zatvora uz izvinjenje sudije. On je u samici proveo devet meseci, zbog optužbi američke vlade da predstavlja pretnju za nacionalnu bezbednost.

2001 – Američki državni sekretar Kolin Pauel potvrdio da je vođa Al Kaide Osama bin Laden, za koga se verovalo da se krije u Avganistanu, glavni osumnjičeni za terorističke napade u SAD 11. septembra.

2006 – Bombaš samoubica usmrtio je u Bagdadu 114 osoba, uletevši svojim kombijem u gomilu šiitskih Muslimana.

2008 – Beogradski univerzitet obeležio je 200. godinu postojanja.

2008 – Bolivijska vlada je uvela vanredno stanje u amazonskom regionu te zemlje nakon sukoba pristalica predsednika Eva Moralesa i desničarskih provincijskih guvernera koji se protive socijalističkim reformama šefa države, u kome je najmanje 10 ljudi poginulo.

2010 – Udes aviona sa 51 putnikom i članom posade koji se srušio u Venecueli, preživele su 33 osobe, 14 je poginulo, a četvoro se vodi kao nestalo. Avion “ATR-42” avio prevoznika Konviasa leteo je od karipskog ostrva Margarita u grad Puerto Ordas.

2010 – Trećestepeno veće Suda BiH potvrdilo je 17. godina kazne zatvora Suadu Kapiću, bivšem pripadniku Trećeg korpusa Armije BiH, proglašenim krivim za zločine počinjene u Sanskom Mostu i ubistva četiri ratna zarobljenika srpske nacionalnosti septembra 1995.

2013 – Četiri Indijca osuđena su na smrt vešanjem zbog silovanja i smrtonosnih povreda nanetih mladoj ženi u gradskom prevozu Nju Delhija. Slučaj je izazvao burno reagovanje nacije u kojoj je zataškavanje silovanja i drugih vrsta seksualnih delikata deo kulture koja ne ohrabruje prijavljivanje ovakve vrste nasilja. Pod pritiskom javnosti i neprekidnih demonstracija, vlasti Indije su pooštre kaznenu politiku i osnovale ekspresne sudove za seksualne delikte.

2015 – Utopile su se 34 osobe, među kojima četiri bebe i 11 dece, kod ostrva Farmakonis (Grčka) kada se prevrnuo preopterećen brod. Spaseno je 68 osoba, a 30 je uspelo da dopliva do obale tog ostrva.♦